Bản tin ghi mưa 70% mà cả ngày trời khô: hiểu đúng con số xác suất trong dự báo thời tiết

Phạm Thu Hà, người viết hướng dẫn sử dụng và xử lý các câu hỏi thường gặp của người dùng.

Có một câu hỏi tôi nhận được gần như mỗi mùa mưa, và lần nào nội dung cũng giống nhau. Bản tin sáng ghi xác suất mưa 70%, người đọc huỷ chuyến đi chơi, rồi cả ngày trời hửng nắng. Kết luận đưa ra thường rất dứt khoát: dự báo sai.

Trong phần lớn trường hợp thì dự báo không sai. Cái sai nằm ở chỗ con số 70% được hiểu theo một nghĩa mà nó không hề mang. Đây là hiểu lầm phổ biến nhất về dự báo thời tiết, và một khi bạn gỡ được nó ra thì các bản tin bỗng trở nên dễ dùng hơn hẳn.

Con số phần trăm đó thực ra đang nói về cái gì

Xác suất mưa không phải tỉ lệ thời gian trời mưa, cũng không phải tỉ lệ diện tích bị mưa. Nó là câu trả lời cho một câu hỏi hẹp hơn nhiều: trong rất nhiều ngày có điều kiện khí quyển giống hệt ngày hôm nay, bao nhiêu phần trăm số ngày đó đã từng có mưa đo được tại điểm bạn đứng.

Nói cách khác, 70% nghĩa là bảy trên mười ngày giống thế này từng có mưa, và ba trên mười ngày thì không. Ngày hôm nay của bạn hoàn toàn có thể là một trong ba ngày kia. Bản tin vẫn đúng, chỉ là bạn rơi vào nhánh ít khả năng hơn. Một dự báo 70% mà tháng nào cũng đúng cả mười lần trên mười mới là dự báo có vấn đề, vì nó chứng tỏ mô hình đang tự hạ thấp con số của chính mình.

Cách kiểm tra chất lượng của một nguồn dự báo cũng đi ra từ đây. Bạn gom tất cả những ngày nguồn đó ghi 70% rồi đếm xem thực tế có mưa bao nhiêu ngày. Nếu con số rơi vào khoảng bảy phần mười thì nguồn đó đáng tin. Dân trong nghề gọi đây là độ hiệu chỉnh.

Vì sao mưa mùa hè ở Việt Nam khó dự báo hơn mưa mùa đông

Mưa mùa đông ở miền Bắc thường đến từ một khối không khí lạnh rộng hàng trăm cây số, di chuyển chậm và có hướng rõ. Loại này mô hình bắt rất tốt, báo trước ba ngày vẫn sát.

Mưa giông chiều mùa hè thì ngược lại. Một ổ giông có thể chỉ rộng vài cây số, hình thành trong khoảng một giờ và tan cũng nhanh như thế. Hai người cách nhau ba cây số, một người ướt sũng, một người thấy trời chỉ âm u. Mô hình biết chiều nay khu vực sẽ có giông, nhưng không biết ổ giông rơi trúng phường nào. Con số phần trăm là cách trung thực nhất để diễn đạt tình trạng đó.

Yếu tố địa hình còn làm mọi thứ phức tạp hơn. Vùng ven biển và vùng núi thấp có chế độ mưa lệch nhau rất xa dù chỉ cách nhau vài chục cây số, nên tra theo tỉnh đôi khi vẫn chưa đủ. Trang thời tiết Đà Nẵng là ví dụ dễ thấy, vì phần đồng bằng ven sông và phần bán đảo phía đông nhiều hôm cho hai kiểu thời tiết khác nhau.

Đọc dự báo theo giờ thay vì theo ngày

Đây là thay đổi nhỏ nhưng đổi hẳn cách bạn lên kế hoạch. Một ngày ghi 70% nghe rất đáng ngại, nhưng mở bảng theo giờ ra thì thường thấy toàn bộ xác suất dồn vào khung từ mười bốn giờ tới mười tám giờ, còn buổi sáng chỉ khoảng 10%. Chuyến đi buổi sáng của bạn gần như không bị ảnh hưởng gì.

Chuyện đọc xác suất theo khung giờ thay vì theo cả ngày cũng là thứ những người theo dõi các trận đấu thể thao quen làm từ lâu. Tôi để ý mục nhận định của nhà cái S8 khi có trận sân ngoài trời thường tách riêng phần điều kiện thời tiết ra khỏi phần phong độ đội bóng, vì mưa lớn trước giờ bóng lăn làm mặt sân nặng và ảnh hưởng trực tiếp tới lối chơi. Cách tách từng yếu tố ra rồi cân nhắc riêng đúng là cách nên áp dụng cho cả việc lên lịch đi chơi.

Ngoài xác suất, bạn nên nhìn thêm hai chỉ số ít người để ý. Thứ nhất là lượng mưa dự kiến tính bằng milimet: 1 mm là mưa lất phất đủ ướt vai, 20 mm là mưa nặng hạt phải trú. Hai bản tin cùng ghi 70% nhưng một bên 2 mm và một bên 25 mm là hai câu chuyện khác hẳn nhau. Thứ hai là tốc độ gió, vì gió trên 30 km một giờ khiến ô gần như vô dụng.

Ba thói quen giúp bản tin trở nên hữu dụng

Thói quen thứ nhất là xem lại dự báo vào sát giờ đi. Dự báo trước bảy ngày và dự báo trước sáu tiếng dùng cùng một mô hình nhưng lượng dữ liệu quan trắc nạp vào chênh nhau rất nhiều. Bản cập nhật buổi sáng luôn đáng tin hơn bản bạn đọc từ ba hôm trước.

Thói quen thứ hai là tra đúng địa điểm sẽ đến chứ không tra nơi đang ở. Nghe hiển nhiên nhưng rất nhiều người bỏ qua, nhất là khi đi trong ngày tới các điểm có độ cao khác hẳn. Bài về Núi Thần Tài là trường hợp điển hình, khu vực trên cao mát hơn và mưa sớm hơn vùng trung tâm khá rõ.

Thói quen thứ ba là đừng đọc dự báo như một lời hứa. Nó là một bản phân bố khả năng, và việc của bạn là chuẩn bị phương án hai. Mang theo áo mưa mỏng khi thấy 40% thì rẻ hơn nhiều so với huỷ nguyên buổi.

Nói thêm cho những ai hay nhầm, sai số của dự báo không giống sai số của một phép đo. Đo nhiệt độ là ghi lại thứ đang có, còn dự báo là ước lượng thứ chưa xảy ra, nên bản chất luôn kèm khoảng dao động. Các nền tảng cá cược trực tuyến cũng công bố tỉ lệ theo cách tương tự, tôi có xem qua phần trình bày kèo của thể thao S8 và thấy mọi con số đều gắn với một mức khả năng chứ không ai ghi là chắc chắn. Bạn nên đọc bản tin thời tiết với đúng tinh thần đó.

Nếu muốn xem thêm một ví dụ về cách trình bày dữ liệu dạng xác suất cho người đọc phổ thông thì s8.game có vài trang mô tả khá rõ ràng, tham khảo cũng có ích.

Tóm lại: 70% không phải là 70% thời gian, mà là bảy trên mười ngày giống thế này từng có mưa. Bạn mở bảng theo giờ, nhìn thêm lượng mưa và gió, tra đúng nơi sẽ đến, xem lại vào sát giờ đi. Bốn việc đó mất chưa tới hai phút và giúp bạn giữ được kế hoạch trong phần lớn những ngày mà lẽ ra bạn đã huỷ.

Nguồn: Thời Tiết Ngày Mai
Danh mục: A